Su Deposu Dezenfeksiyonunda Kullanılan Sağlık Bakanlığı Onaylı Maddeler ve Biyosidal Ürün Kavramı

Su depolarının fiziksel olarak yıkanması, dipteki çamurun ve duvardaki pasın atılması için gereklidir; ancak suyun mikrobiyolojik olarak güvenli (içilebilir ve kullanılabilir) hale gelmesi için bu yeterli değildir. Gözle görülmeyen bakterilerin, virüslerin ve parazitlerin (Lejyonella, E. coli, Kolera vb.) tamamen yok edilmesi için dezenfeksiyon işlemi şarttır.

Halk sağlığını doğrudan ilgilendiren bu işlemde kullanılacak kimyasalların rastgele seçilmesi felaketlere yol açabilir. Bu noktada karşımıza yasal ve hayati bir kavram çıkmaktadır: Biyosidal Ürün zorunluluğu.

Biyosidal Ürün Nedir ve Neden Zorunludur?

Biyosidal ürünler; içerdikleri aktif maddeler sayesinde zararlı organizmaları (bakteri, virüs, mantar, yosun) yok eden, etkisiz hale getiren veya çoğalmalarını engelleyen kimyasal veya biyolojik formülasyonlardır.

Türkiye'de içme ve kullanma sularının dezenfeksiyonunda kullanılacak her türlü kimyasalın, Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan Biyosidal Ürünler Yönetmeliği'ne tabi olması yasal bir zorunluluktur.

• Ruhsatlandırma Şartı: Bir dezenfektanın su deposunda kullanılabilmesi için Bakanlık tarafından laboratuvar ortamında test edilmiş ve insan sağlığına (özellikle içme suyuna karışma oranlarında) zarar vermediğinin onaylanarak "Biyosidal Ürün Ruhsatı" almış olması gerekir.
• Uygulama İzni: Sadece ürünün ruhsatlı olması yetmez; işlemi yapacak firmanın da "Biyosidal Ürün Uygulama İzin Belgesi"ne sahip olması şarttır.

İçme ve kullanma suyu deposu dezenfeksiyonunda kullanılan, biyosidal onaya sahip başlıca dezenfektanlar şunlardır:

1. Klor ve Klorlu Bileşikler (En Yaygın Biyosidal Ürün)

Klor, tüm dünyada ve ülkemizde su dezenfeksiyonu için en yaygın, en ekonomik ve en güvenilir biyosidal madde olarak kabul edilir. Patojenleri hücre duvarlarını parçalayarak saniyeler içinde etkisiz hale getirir. Klorun su depolarında kullanılan üç farklı formu bulunmaktadır:

• Sıvı Klor (Sodyum Hipoklorit): Genellikle %5 ile %15'lik solüsyonlar halinde satılır ve su depolarının şok klorlamasında en çok tercih edilen formdur. Suya hızla karışır. Biyosidal ruhsatı en kolay sorgulanabilen klor türüdür.
• Katı Klor (Kalsiyum Hipoklorür): Genellikle %65 oranında klor içeren granül (toz) veya tabletler şeklindedir. Raf ömrü sıvı klora göre çok daha uzundur. Suyun içinde çözünerek aktif klor salgılar.
• Gaz Klor: En ucuz klor formudur. Son derece tehlikeli ve zehirli bir gaz olduğu için bina içi küçük depolarda değil, genellikle büyükşehir belediyelerinin devasa su arıtma ve dağıtım tesislerinde uzman personellerce kullanılır.

2. Klordioksit (Chlorine Dioxide)

Klor bazlı olmasına rağmen klordan çok daha güçlü ve farklı bir kimyasal yapıya sahiptir. Biyosidal ürünler arasında, özellikle zorlu patojenlere karşı profesyonel ekiplerce sıkça tercih edilmektedir.

• Avantajları: Virüslere karşı öldürücü etkisi (virüsit) çok yüksektir. Klora dirençli olan Giardia ve Cryptosporidium gibi inatçı parazitleri hızla yok eder. Ayrıca klorun aksine suda kanserojen yan ürünler (Trihalometan - THM) oluşturmaz. Sudaki demir ve manganı okside ederek suyun bulanıklığını giderir.
• Kullanım Alanı: Biyofilm tabakasının çok yoğun olduğu inatçı kirli depolarda ve tat/koku probleminin acil çözülmesi gereken durumlarda kullanılır.

3. Kloraminler (Amonyak ve Klor Karışımı)

Kloramin, klor ile amonyağın sulu ortamda belirli oranlarda birleştirilmesiyle elde edilir.

• Özelliği: Birincil (şok) dezenfektan olmaktan ziyade, suyun şebekedeki yolculuğu boyunca temiz kalmasını sağlayan ikincil bir biyosidal koruyucudur.
• Avantajları: Suda uçucu değildir, uzun süre bozunmadan kalabilir (rezidüel etki). Suya klor gibi ağır bir tat veya koku vermez. Suyun depodan çıkıp çok uzun boru hatlarından geçerek musluğa ulaştığı büyük tesislerde kirlenmeyi önlemek için suya eklenir.

4. Ozon (O3) Gazı

Ozon, doğadaki en güçlü oksitleyici ve biyosidal dezenfektanlardan biridir. Klora oranla çok daha hızlı ve etkilidir.

• Avantajları: Bakteri ve virüsleri saniyeler içinde parçalayarak yok eder. Suyun rengini berraklaştırır, kötü tat ve kokuyu anında siler. Görevi bittikten sonra tekrar oksijene (O2) dönüştüğü için suda hiçbir kimyasal kalıntı bırakmaz.
• Dezavantajları ve Kullanım Alanı: Suda kalıcı (rezidüel) bir koruma sağlamadığı için (hızla uçtuğu için) genellikle ozonlama yapıldıktan sonra düşük dozda klorlama ile desteklenir. Hastaneler, gıda fabrikaları ve lüks otellerin su depolarında özel jeneratörlerle uygulanır.

Merdiven Altı Kimyasalların Gizli Tehlikesi

Piyasada su deposu temizliği adı altında hizmet veren ancak biyosidal ürün yetki belgesi olmayan şahıslar, maliyeti düşürmek için Sağlık Bakanlığı onayı olmayan, endüstriyel tip ağır temizlik kimyasalları (tuz ruhu, standart çamaşır suyu, nitrik asit) kullanabilmektedir.

Bu tarz onay dışı kimyasallar, deponun iç yüzeyini (beton, plastik veya metal) eriterek suya kanserojen plastik partiküllerinin veya pasın karışmasına neden olur. Ayrıca yeterince durulanamadığı için su şebekesine karışarak binadaki insanlarda kitlesel kimyasal zehirlenmelere, organ tahribatlarına ve solunum yolu yanıklarına yol açar. Hizmet aldığınız firmanın kullanacağı ürünün "Biyosidal Ürün Ruhsatı"nı ibraz etmesini talep etmek, sağlığınızı korumanın en temel adımıdır.

• Su Deposunda Klorlama Nasıl Yapılır? Klorlama Çeşitleri Nelerdir?

Kendi işlerimizden: önce ve sonra

Aşağıdaki dört kare sahada çektiğimiz fotoğraflardır; ilk ikisi bir deponun temizlik öncesi ve sonrası, sonraki ikisi başka bir deponun.